1. Entourage.

 Geweldige sfeer, ik keek mijn ogen uit, toen ik 100 deelnemers zag zitten. De technische organisatie was perfect. Er was een leuke opbrengst voor het goede doel. Helge heeft prima voorgelezen (als 'enfin' en 'kassian' nou het enige zijn bij al die moeilijke woorden …). De beamer was OK. De dicteetekst vindt u als u dit leest al op de site en ook de uitleg bij 101 invulwoorden. Het was erg, érg moeilijk, maar ja, daar leer je toch het meeste van? 

Domme fout van mij: Boeddhabeeld (Christusbeeld, Venusbeeld, Mariabeeld, etc.), maar wel een (!) boeddha en boeddhahouding. Verder heeft de papieren VD 2005 (daar kijk ik bijna nooit meer in) 'KULeuven'. In de elektronische VD is dat (via een van de Jaarboeken) 'stiekem' veranderd in 'K.U.Leuven'. Dat moet je dus niet in een dictee gebruiken. Verder (maar daar blijf ik op mijn ponteneur, point d'honneur, staan) nog discussie over 'tenslotte' (= per slot van rekening), eind van zijn Latijn (echte taal; wel potjeslatijn en latijn = onverstaanbare taal), ja-en-amen-zegger (zo goedgekeurd door de Taalunie).

Ik blijf mijn column het hele jaar door op deze site schrijven, dus blijf kijken! Vragen? Stuur ze in (klik op rode naam onder aan de pagina WELKOM). U krijgt persoonlijk of (zonder uw naam te noemen!) via deze rubriek antwoord.

RL

Werkwoorden (2)

Het vervolg van 'werkwoorden (1)' had ik al aangekondigd. We hebben zwakke werkwoorden met een t ingeval van 't kofschip (wippen, stam wip, p wel in 't kofschip en dus t, wipte, gewipt) en in de andere gevallen met een d (regenen, stam regen, n niet in 't kofschip en dus een d, regende, geregend) en sterke werkwoorden (scheppen, schiep, geschapen: iets maken). Maar let op voor de putjesschepper: hij schept, hij schepte, hij heeft geschept… Verder wijs ik op Engelse werkwoorden: tackelen, ik tackel(de), getackeld. Dat is vernederlandst, maar 'de tackle' schrijven we nog steeds op z'n Engels. Dribbelen, ik dribbel(de), gedribbeld is vernederlandst, net als het zelfstandig naamwoord 'dribbel'! Updaten, ik update, jij updatete (uitspraak up-deet), geüpdatet. Upgraden, upgrade(de), geüpgraded. Het is volleyballen, volleybalde, gevolleybald, maar baseball (spreek uit: bol), baseballde, gebaseballd. Ik geef nog een aantal voorbeelden: promoten, ik promoot(te), gepromoot, scoren, ik scoor(de), gescoord, crossen, ik cros(te), gecrost, barbecueën, ik barbecue(de), gebarbecued. Verder: faceliften, ik facelift(te), gefacelift, downloaden, ik download(de), jij downloadt, zij hebben gedownload, saven, stam save, ik save(de), jij hebt gesaved. Van huis uit Franse werkwoorden gaan weer net iets anders: douchen, stam douch (geen e), ik douch(te), zij hebben gedoucht. Ik typ (wel typefout). Shampooën en sleeën mogen ook genoemd worden: stam shampoo, ik shampoo(de) mijn haar, jij shampoot, we hebben ons haar geshampood (het geshampoode (!) haar), stam slee, ik slee(de), ik heb gesleed, de gesleede (!) afstand. Een beroemde instinker is stres(s)(en). Werkwoord: stressen, stam stres (vernederlandst), ik stres(te), gestrest. Maar het zelfstandig naamwoord is nog 'Engels' (stress) en daarom wordt het ook stresssymptoom (drie s'en), vergelijkbaar met Churchilllaan (3 l'etjes) en fitnessstudio (3 s'jes, maar fitnessen, ik fitnes(te), wij hebben gefitnest).

RL

U (je) komt toch ook op 16 maart naar Goes? Om half acht starten we met het alweer derde Groot Zeeuws Dictee. Vanaf 7 uur bent u al welkom. De plaats is: Goes Lyceum, Bergweg 14 Goes. U wilt weten waar u staat met uw kennis van de spelling van het Nederlands? En u wilt nog wat bijleren? En ook nog een genoeglijke avond beleven? Het kan allemaal. Burgemeester Verhulst is er (hij opent de avond), Helge Prinsen is er (zij leest het dictee voor) en er zijn veel deelnemers, individueel of als groep, uit Zeeland, de rest van Nederland en zelfs uit België. En uw eigen Dik T is er, hij heeft het dictee samengesteld. Sommige mensen zijn bang voor een slechte score, maar dat moet u echt niet zijn, want alleen de foutentallen van de winnaars worden bekendgemaakt, de andere foutenfestivals blijven strikt geheim en privé. Dat komt omdat er een nummer boven uw werk staat, zodat alleen de organisatie weet, wie bij dit nummer hoort en die organisatie houdt dat strikt geheim. U mag zelfs uw eigen werk nakijken als u dat wilt, maar dan doet u niet mee voor de ranglijst. Er zijn twee categorieën: Specialisten en Liefhebbers. Voor de beide groepen zijn er aparte invulformulieren (wel voor hetzelfde dictee: bij de Specialisten staat bijvoorbeeld 'driehoog-achter' van de Liefhebbers al ingevuld en bij de Liefhebbers is 'ludduvuddu' (liefdesverdriet) van de Specialisten al ingevuld. Er zijn ook 'gemiddeld moeilijke' woorden die beide categorieën moeten invullen. Het dictee is klaar. Door de Specialisten moeten 75 woorden worden ingevuld, door de Liefhebbers 60 (als ik goed geteld heb …). De Specialisten worden door de jury nagekeken, de Liefhebbers onderling (en de beste daarvan ook nog door de jury!). Het wordt ontzettend leuk en gezellig. Ik zie u daar en verheug me erop! U (jij) ook? NB Na 16 maart staat op deze website het complete dictee en een uitgebreide uitleg van de juiste spelling van alle invulwoorden! Dik T

Vragen van lezers

Ik kreeg een vraag van een lezer voorgelegd: schrijf je risico-reducerende, risicoreducerende of risico reducerende maatregelen? Uit een eerdere column (verkleinwoord: columnpje, omdat je bij het uitspreken alleen een 'm' hoort; de 'n' wordt niet uitgesproken; vergelijk 'boom' en 'boompje') weet u inmiddels dat driedelige samenstellingen vaak aaneengeschreven worden als de eerste twee delen bij elkaar horen. Voorbeeld: anti-Joodhouding; het koppelteken staat er vanwege de hoofdletter; verder is het gewoon antiaanbaklaag, etc. Voor tweedelige samenstellingen met zelfstandige naamwoorden is het ook niet zo moeilijk: 'deur' + 'knop' wordt gewoon 'deurknop'. Bij werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden ligt dat lastiger. Er komt nooit een streepje (behoudens klinkerbotsing), dus risico-reducerend is uitgesloten. Of het dan wel of niet aaneen moet, is een lastige kwestie, die vaak alleen met het woordenboek in de hand beslecht kan worden. Soms groeien woorden aan elkaar. En let wel, het zijn niet de woordenboekmakers die (uiteindelijk) bepalen hoe we iets schrijven, maar de spraakmakende gemeente (krant, internet). Als bepaalde vormen steeds vaker voorkomen, verschijnen ze ook (jaren later) in de woordenboeken. Daarom is het koffiedrinken en theedrinken (ingeburgerd), Maar limonade drinken en jus d'orange drinken (nog niet ingeburgerd). Het is halfbakken, halfautomatisch, halfblind, halfdonker en halfleeg, maar half geautomatiseerd en half gecultiveerd, omdat die woorden nog niet vaak genoeg aaneengeschreven door onze taalcomputers ontdekt zijn. Van mij mag u overigens veel, maar niet op een dictee: niet-aaneengeschreven in GB of VD? Dan echt onverbiddelijk los! Maar als u mij kunt uitleggen dat halfdronken aaneen is en half beneveld los, dan bent u een kei. Sommigen (de rekkelijken) vinden dat je halfbeneveld naar analogie best aaneen mag schrijven, maar volgens de preciezen is dat beslist fout! Ik zou het op een (mijn) dictee echt maar los schrijven! NB Het is dus 'risico reducerend'.

RL

Leuke dicteebijeenkomst op 16 maart

Op woensdagavond 16 maart 2011, Goese Lyceum, locatie Bergweg 14, Goes, beginnen we om half acht met een superleuke en gezellige dicteeavond. Ik ga een uitdagend en best wel moeilijk dictee maken. Het is helemaal niet erg als u veel fouten maakt (dan leert u ook veel). Alleen van de prijswinnaars worden de aantallen fouten bekendgemaakt, die van de andere deelnemers komt niemand te weten behalve uzelf! Boven de dictees staat namelijk niet uw naam, maar alleen uw nummer! Het is een invuldictee, een groot gedeelte is dus al voorgedrukt. Bij de 'Specialisten' kun je alleen individueel meedoen, bij de 'Liefhebbers' ook wel individueel, maar daar kun je ook (heel leuk!) als 'Team' deelnemen. Voor de teams geldt als criterium het gemiddeld aantal fouten! Let wel: u neemt of individueel of als 'Team' deel bij de 'Liefhebbers', maar niet beide. Ik zorg voor 50 invulwoorden voor de 'Liefhebbers' en 70 voor de 'Specialisten'. Een beperkt aantal woorden zal daarbij door beide categorieën moeten worden ingevuld. U begrijpt dus, dat er sprake is van maar één dictee, maar van twee verschillende invulformulieren! Het werk van de 'Specialisten' wordt door de jury nagekeken. Bij 'Liefhebbers' (incl. Teams) kijkt u elkaars werk na tijdens de bespreking achteraf van het dictee en daarna controleert de jury de dictees met de minste fouten nog eenmaal heel secuur om de prijswinnaars te bepalen. NB U mag ook als u dat om privacyredenen wilt, uw eigen werk nakijken, maar dan doet u niet mee voor de prijzen! Ik ben trouwens van plan deze column het hele jaar door wekelijks vol te houden, dus kijk iedere week even op deze site. Enkele dagen na het dictee kunt u op deze site een uitgebreide bespreking vinden van alle valkuilen in de invulwoorden van het dictee (net als in 2010). Ik verheug me enorm op deze avond. U komt toch ook? Voor mijn (veelgevraagde, nou ja) handtekening op uw dictee mag u best wat extra's sponsoren!

RL

De vorige keer werd u gewaar, dat een neerlandicus (neerlandica, neerlandici) de Nederlandse taal- en letterkunde beoefent. Ditmaal gaat het over werkwoorden. Misschien raar, dat 'rusten' en 'stilzitten' ook werk(!)woorden zijn, maar in deze context (die vol staat met tekst) moet u maar de stelregel hanteren: nietsdoen is ook iets doen (niets) en geen actie is in dit verband ook een actie (actievoeren moet trouwens aaneen). Werkwoorden hebben een stam: wedden – wed, bakken – bak, lopen – loop. Als u vroeger 't kofschip geleerd hebt, weet u dat zwakke (regelmatige) werkwoorden die op een van de letters daarvan eindigen in de verleden tijd een t krijgen: poffen, stam pof, ik pofte, wij hebben gepoft, strikken, stam strik, ik strikte, wij hebben gestrikt. Werkwoorden als faxen, stam fax, ik faxte, wij hebben gefaxt, kende men ten tijde van 't kofschip nog niet. Ook sms'en, stam sms, ik sms'te, wij hebben ge-sms't, is lastig, maar niet de t als je alleen ge-sms't moet schrijven, denk dan aan de verleden tijd: sms'te, dus t, dus ge-sms't. Wat (zwak!) niet onder 't kofschip valt, krijgt een d: balen, stam baal, ik baalde, wij hebben gebaald. Hier komen de dt-fouten om de hoek kijken, maar kopieer gewoon vanaf een ander werkwoord: ik loop, hij loopt en dus ik wed, hij wedt. Er zijn ook half onregelmatige werkwoorden: bakken, stam bak, ik bakte (gewoon, regelmatig, zwak), wij hebben gebakken (onregelmatig, sterk). Helemaal onregelmatige (sterke) werkwoorden moet je uit het hoofd leren of opzoeken in een woordenboek: lopen, liep, gelopen, bidden, bad, gebeden. Er is nog veel meer te zeggen zoals over nog niet vernederlandste Engelse werkwoorden. Wordt vervolgd.

Hoofdletters

U kent inmiddels het verschil tussen oudedamesschoenen (de dames zijn oud) en oude damesschoenen (de schoenen zijn oud) … Een probleem is vaak: wanneer schrijf je een hoofdletter en wanneer een kleine letter? Over feestdagen en daarvan afgeleide termen heb ik al eerder geschreven. Aan het begin van een zin staat een hoofdletter, maar (nergens een hoofdletter): "50 euro is hiervoor is een koopje." Let ook op bij de zin: 's Avonds is het daar niet pluis (of: 'k Heb het niet gedaan!) NB achter de titel van een verhaal komt geen punt. Samenstellingen met heilige begrippen krijgen hoofdletters: Bijbelgedeelte (maar het boekje is een bijbeltje), Koranvertaling, Sint-Jansevangelie, Schriftgeleerde, van Godswege en Onze-Lieve-Vrouwekerk. Afleidingen krijgen een kleine letter: godgeleerd, sint-jakobsschelp, christusvis en sint-juttemis. Godsdiensten, stromingen, etc. met kleine letter: christendom, boeddhisme, verlichting, jood (geloof, maar als volk: Jood) en paus. Beatlesplaat en Shakespearedrama (groep of persoon nog duidelijk herkenbaar), maar beatlehaar, celsiusschaal, janhagel, janplezier, montessorionderwijs, tanteagaathregeling, salomonsoordeel, monroeleer en napoleonwilg. Talen met hoofdletter: Japans, Provençaals, Marollenfrans, Luikerwaals, Tsjechisch, Platlondens, Mandarijnenchinees, Poldernederlands en Vroegmiddelnederlands, maar (geen echte taal): creools, steenkolenengels en schoolfrans. Ten slotte: I-balk, T-shirt en X-benen (gaat om de vorm: hoofdletter), maar x-as en c-sleutel (gaat niet om de vorm!).  Vragen? Dubbelklik dan op de homepage op mijn naam. U kunt dan een mail sturen en krijgt via deze rubriek (zonder vermelding van uw naam!) of persoonlijk antwoord.

RL

Samenstellingen (2)
De kennis van vreemde talen ((vreemde + talen) + kennis) is dus vreemdetalenkennis ((a + b) + c), maar iemand die een 'rare', een vreemde, talenkennis heeft, getuigt van een vreemde talenkennis (a + (b + c)). En dan zou die kennis ook nog een persoon kunnen zijn! Andere voorbeelden van drieledige Nederlandse en Engelse samenstellingen zijn: langeafstandsloper, langetermijnplanning, bètavakkenpakket, grannysmithappel, haaienvinnensoep en café-eigenaarstatus (klinkerbotsing!). Het aaneenschrijven van samenstellingen geldt ook bij meer dan drie stuks: hottentottententententoonstelling. Zoals gezegd krijgen samenstellingen uit Frans, Latijn, Italiaans, etc. wel een streepje, zoals bij (Frans) art deco, maar art-decostijl, nouveau cuisine, maar nouveau-cuisinemaaltijden, bij (Latijn) ex aequo, maar ex-aequoklassering, cum laude, maar cum-laudepromotie, bij (Italiaans) a capella, maar a-capellakoor, panna cotta (roompudding), maar panna-cottatoetje. Zo, nu zult u dat verder wel goed doen (en dat zal u goeddoen!). Maar waarom klip-en-klaar met koppeltekens moet en 'huis aan huis' niet, tja, dat moet je opzoeken in de woordenboeken (1. GB, Groene Boekje, daarna 2. VD, Van Dale). Het is trouwens wel weer huis-aan-huisblad … Dat opzoeken geldt ook voor demi-finale (Frans) en semifinale (Latijn). Semi-intellectueel krijgt wegens klinkerbotsing weer een koppelteken. Je moet dus wel van goeden huize komen om Dik T te verslaan!

RL

Het nieuwe jaar is begonnen. Ik wil u allemaal 'gelukkig nieuwjaar' wensen (met kleine letters). Een nieuwjaar (een nieuw jaar) is begonnen. Schrijf je nu Nieuwjaar (ja: dat is de officiële naam van een feestdag) en oudjaar (ja: dat niet)? En hoe schrijf je 'oud en nieuw'? Juist: zo en niet zoals in de titel met hoofdletters, want het is geen officiële feestdagnaam. Ik geef u nog wat dingen mee over de kerst (die is tenslotte - aaneen - nog maar net gepasseerd). Met een hoofdletter schrijf je Kerstmis (officiële naam van een feest), maar een aantal 'kerstwoorden' (afgeleide termen krijgen een kleine letter!) schrijf je zo: kerstavond, kerstboodschap, eerste kerstdag, tweede kerstdag, kerstfeest, kerstconcert, kerstevangelie, kerstengel, kerstgratificatie, kerstmis (niet het feest, maar de dienst in de rooms-katholieke kerk!), kerstkind of kerstekind (met kerstfeest of Kerstmis dus geboren), Kerstkind (kind of kindeke Jezus, uit eerbied wel een hoofdletter), kerstweek, kersttoespraak, kerstroos, kerstpakket, kerstnacht. Beetje raar: Kerstman (omdat Sinterklaas of Sint-Nicolaas als feest of als enige echte heilige - goedheilig man - ook een hoofdletter heeft?). De kerstster is een plant (de poinsettia), maar de Kerstster uit het Bijbelverhaal is de ster van Bethlehem. Maar: de ster-van-bethlehem is weer een plant (de gewone vogelmelk). Het is maar, dat u het weet …

RL